Önceki yazımda Nazi Almanya’sında Goebbels’in propaganda tekniklerini, o günün Almanya’sını ve bu günün dünyasını nasıl etkilediğini anlatmıştım.
bu gün ise Otoriter rejimlerin ve Goebbelsvari propaganda araçlarının kitleleri manipüle etme/ yönlendirme gücüne karşı bireysel, toplumsal ve kurumsal düzeyde alınacak uzun vadeli tedbirleri gündeminize getirmek istiyorum. Çünkü günümüzde de algı yönetimi adı altında Goebbels’i aratacak uygulamalarla karşı karşıyayız.
Tarihteki otoriter rejimlerin çöküş süreçleri ve modern demokrasi teorileri incelendiğinde, bu tür yönlendirme yöntemlerine karşı geliştirilebilecek en etkili karşı yöntemler/panzehirler şunlardır:
1. Bireysel Düzeyde:
*Dijital ve Medya Okuryazarlığı, Haber Doğrulama (Fact-Checking) Alışkanlığı:
Herhangi bir bilgiyi paylaşmadan veya ona inanmadan önce teyit.org, Doğruluk Payı veya uluslararası sansürsüz kaynaklardan doğruluğunu kontrol etmek.
*Algoritma Farkındalığı: Sosyal medyanın (X, TikTok, Instagram) bizi sadece kendi fikrimizdeki insanlarla karşılaştıran “yankı odaları” yarattığını bilmek. Bilerek karşıt görüşteki nitelikli analizleri de takip ederek algoritmayı kırmak.
*Bilişsel Yavaşlama: Propaganda, öfke ve korku gibi ilkel duyguları tetikler. Bir haber sizde ani bir öfke veya zafer duygusu yaratıyorsa, orada bir manipülasyon olduğunu fark edip durmak ve mantık süzgecinden geçirmek.
2. Sivil Toplum Düzeyinde:
-Alternatif Alanlar ve Dayanışma/Alternatif Medyaya Fon Sağlamak:
Bağımsız, arkasında holding veya devlet desteği olmayan gazetecileri, YouTube kanallarını ve podcaster’ları (küçük bağışlarla bile olsa) destekleyerek tek sesliliği kırmak.
*Yatay Örgütlenme: Mahalle meclisleri, meslek odaları, öğrenci kulüpleri ve sivil toplum kuruluşları vasıtasıyla devletten bağımsız, tabandan tavana yayılan dayanışma ağları kurmak. Bu ağlar, devlet dezenformasyon yayarken halkın doğrudan birbiriyle güvenilir bağ kurmasını sağlar.
*Ortak Payda Siyaseti: İktidarın dili toplumu “biz ve onlar” diye bölerken; sivil toplumun ekonomik kriz, doğa katliamı, adalet arayışı gibi siyaset üstü ve herkesi etkileyen ortak sorunlar etrafında birleşmesi.
3. Siyasi ve Kurumsal Düzeyde:
-Yapısal Tedbirler Yerel Yönetimlerin Güçlendirilmesi:
Gücün Ankara’da (merkezde) toplanması propagandayı kolaylaştırır. Belediyelerin ve yerel yönetimlerin bütçe ve yetki olarak güçlenmesi, merkezi propaganda makinesinin etkisini zayıflatır.
*Mizah, Sanat ve Kültürel Direniş: Otoriter rejimlerin en çok korktuğu şey ciddiyetlerinin sarsılmasıdır. Goebbels döneminde de Nazi Almanya’sı en çok ironi, siyasi mizah ve yer altı tiyatrolarından rahatsız olmuştur. Mizah, propagandanın yarattığı korku duvarını yıkar.
*Şeffaf ve Alternatif Veri Üretimi: Devlet kurumlarının (örneğin TÜİK) verileri manipüle ettiği durumlarda, ENAG (Enflasyon Araştırma Grubu) gibi bağımsız akademik ve profesyonel yapıların alternatif ve doğru veriler üreterek halka sunması.
4.Güncel ve etkili propaganda yöntemlerinden Sosyal Medyadaki Trol Ağlarıyla Bireysel Mücadele Yöntemlerinin güncellenerek yaygınlaştırılması:
Trol ağlarının temel amacı sizi ikna etmek değil; kafanızı karıştırmak, öfkelendirmek, muhalif sesleri sindirmek ve gündemi suni olarak işgal etmektir.
Bu organize yapılara karşı asla Tartışmaya Girilmemelidir (“Don’t Feed the Troll”). Trol hesaplara cevap verdiğinizde, alıntıladığınızda veya onlarla tartıştığınızda sosyal medya algoritmaları bu etkileşimi “popüler içerik” olarak algılar ve daha fazla insanın önüne çıkarır.
En büyük panzehir mutlak görünmezliktir. Engelleme Zinciri Oluşturun. Bir trol hesabını tek tek engellemek yerine, organize ağları topluca engellemenizi sağlayan tarayıcı eklentilerini veya platform içi engelleme listelerinin (Blocklist) kullanılması daha uygun olur. Bir trolün etkileşim aldığı diğer tüm hesapları topluca engelleyerek kendi dijital alanınızı temizleyebilirsiniz.
Bir hesabın trol veya bot olduğunu anlamak için şu göstergelere bakılması gerekir. Çok yakın bir tarihte açılmış olması, Profil resminin yapay zeka ürünü, stok görsel veya sadece bir logo olması, Kullanıcı adının rastgele sayılardan ve harflerden oluşması, günün 24 saati durmaksızın çok yüksek frekansta sadece siyasi içerik paylaşması.
Doğrulama (Fact-Checking) Araçlarını Mention’layarak, sosyal medyada şüpheli veya dezenformasyon içeren görsel ve haberin altına yorum yazıp yayılmasına neden olmak yerine, doğrudan @teyit.org gibi doğrulama platformlarını etiketleyerek profesyonellerin incelemesine bırakılması gerekir.
Dünyada ve Türkiye’de de örnekleri olduğu üzere mikro abonelik ve topluluk odaklı yayın mecralarının yaygınlaşması sağlanmalı ve asıl önemli olan Kooperatif yöntemiyle yayıncılığı yaygınlaştırıp güçlendirmeliyiz.
Gazeteciler bir araya gelerek kâr amacı gütmeyen medya kooperatifleri kurabileceği gibi ilgili okurlar, sivil toplum örgütleri de medya kooperatifleri kurabilirler.
5. Uzun Vadeli alternatif karşı yöntemler/Panzehir:
*Eleştirel Eğitim ve Hafıza”Nasıl Düşünülür?” Eğitimi:
Eğitim sisteminde ezbercilik yerine mantık, felsefe, argümantasyon bilimi ve eleştirel düşünce eğitimine ağırlık verilmesi. (Bu ancak uzun vadede bir iktidar değişimiyle sisteme entegre edilebilir).
*Toplumsal Hafızayı Diri Tutmak:
Propagandacıların en büyük gücü toplumun hafızasızlığıdır. Dün söylenenle bugün söylenen çelişkileri, arşivleri ve geçmişteki mağduriyetlerin nasıl manipüle edildiğini sürekli hatırlatan dijital kütüphaneler ve hafıza merkezleri oluşturulmalıdır.
Toplumu siyasal ve sosyal açıdan yönlendirici, algısını ve direncini kıran propaganda tekniklerinden geniş halk kesimlerini korumalıyız. Örgütlü toplum önderleri bu konuyu da gündemlerine almalıdırlar.