Teknoloji milyarderlerinin, ABD başkanı Trump’a açık destekleri ve karşısına dizilerek verdikleri resim; Avrupa’nın büyük sanayicilerinin, 1930’lu yıllarda otoriter iktidarlarla işbirliklerini ve dünyayı ikinci büyük felakete nasıl sürüklediklerini hatırlatmaktadır.
Bu vesileyle 2 Eylül 2025 tarihli ‘Kapitalizm Kendini Yönetemiyor’ başlıklı yazımı da genişletmiş dayanaklarıyla ülke gündemine getirmiş oldum.
Baskıcı- otoriter siyasi iktidarlara ve liderlere direnemeyen, iş birliği yapan
büyük sermaye gurupları; hem dünyanın ve hem de kendilerinin başına büyük
dertler açmışlardır.
Tarihin tekerrür etmemesi için yine tarihte var olan örneklerinden yararlanmak ve tedbirler almak gerekir.
Bu resimden etkilenen Avrupa sermayesi, sosyal devlet anlayışından uzaklaşarak yeniden silahlanma sürecine girmiş ve hizmet sektöründeki taşeronlaşma ve dijital platform ve algoritmalarla organize edilen, güvencesiz parça başı çalışma modeli, üretici güçlerin dayanışmasını azaltmış ve üretim yapısının çözülmesine neden olmuştur.
Bu sorunu görmeden ve çözüm üretmeden, Türk siyasetinin/Türkiye’yi yönetmeye aday partilerin, ülkenin üretim ve üretimden doğan sorunların çözmeleri olanaklı değildir.
Bu resmin arkasındaki tehlike, sürdürülebilir verimli üretimin artırılması ve hakkaniyetle paylaşılması modeli ‘işyeri demokrasisini’ yeniden gündeme getirmiştir.
Büyük sermaye ve otoriter yönetim dayanışmasının neden olduğu İkinci dünya savaşı sonrasında Almanya/Hannover grevinin ardından, sendikalar güçlü ‘işyeri konseyleri’ kurdular ve şirket yönetiminde söz sahibi oldular.
Bu süreçte İngiliz demir-çelik sektöründe de birlikte yönetim modeli oluşturuldu ve diğer sektörlere yaygınlaştırıldı.
İspanya, bir adım daha öne çıkarak; işyerlerinde demokrasiyi geliştirmeyi,
şirket yönetimlerine çeşitli katılım biçimlerini teşvik etmeyi, kooperatiflerin
desteklenmesini ve İşçilerin üretim araçlarının mülkiyetine erişiminin
kolaylaştırılmasını anayasal zorunluluk haline getirdi.
Kapitalizmin özellikle ikinci dünya savaşından sonra benimsediği ‘Ortak İyilik Koalisyonu’ ilkeleri; yazılım şirketlerinin algoritmalarıyla gerçekleştirilen; çocukların, kadınların hasta ve yaşlıların öldürüldüğü günümüz savaşlarının gölgesinde kalmıştır.
Emperyalist-Kapitalist sistem, kendini yönetmede acze düşmüş; Trump/Netanyahu ikilisinin öncülüğünde Orta Doğu’yu kan gölüne çevirmiş ve dünyayı üçüncü büyük savaşın eşiğine getirmiştir.
Kapitalizmin yetmezliği ve saldırganlığına tarihteki örneklerinden yola çıkarak, zenginleştirilmiş yeni çözümlemeler bulmak gerekir.
Klasik demokrasi tanımı, işçi-işveren/üretim ilişkileri bu günün sorunlarını çözemediği gibi büyümesini de engelleyememektedir.
İşyerlerinde demokrasinin yaygınlaşması; üretimin en temel unsuru olan
emeğin üretim sürecinde söz sahibi olması; üretimi verimli ve sürdürülebilir yaparken; şeffaf, denetlenebilir karşılıklı yarar ilkesine dayalı rekabeti güçlendirir ve gelir dağılımı adaletini sağlar.
İşyeri demokrasisini gerçekleştirebilmek için çeşitli modeller/ yöntemler
bulunabilir. Öncelikle sendikaların güçlendirilmesi sağlanmalı; siyasi iktidarın
ya da siyasi partilerin güdümünde parçalı sendikacılık önlenmelidir.
İşyeri konseyleri, kooperatifler yoluyla üretime ortak olmak bilinen denemiş
yöntemlerdir.
Toplu sözleşmeler bilek güreşi olmaktan çıkarılmalı; üretimden gelen artı
değeri, üretim araçlarının (sermaye-emek) hakkaniyetli ve toplum yararına
taksimi sağlanmalıdır.
Toplu sözleşmelerde, işveren ve işçinin yanında devlet/çalışma bakanlığı
temsilcisi; halk/tüketici dernekleri de olmalı.
Üretimin tüm süreci taraflarca biliniyor olmalı ve sürdürülebilir verimli üretim esas alınmalıdır.
Sendika, işçinin emeğinin karşılığını; işveren, emeğiyle elde ettiği sermayesinin devamlılığı ve üretimin güvenliğini; devlet ve tüketici derneği, üretilen ürünün toplum yararına sunulmasını hedefleyip, gözetmelidir.
Sendika yasası, ticaret ve vergi yasaları bu hedefleri kolaylaştıracak ve
karşılıklı yararları dengeleyecek şekilde yeniden düzenlenmelidir.
Verimli üretimden maksat; üretilen ürünün, halkın ihtiyacı ve tüketim gücü kapsamında olması; ülke ve uluslararası pazarda arz-talep dengesi kuralına uyulmasıdır.
Sistem, kooperatifleri güçlendirir; küçük işletme sahiplerinin emekli olmalarında işletmeyi devam ettirir ve dolayısıyla ürün bazında arz talep dengesinin bozulmasına engel olur; enflasyon-deflasyon – pahalılık sorunlarının çözümünün en güçlü dayanağıdır.
İşyeri demokrasisi, ideolojik temellerden uzak, akıl-bilim ve karşılıklı yarar dengesi üzerinde yürür; aynı zamanda toplumsal dayanışmanın, karşılıklı saygının ve barışın teminatıdır.
Demokrasinin en önemli unsurları siyasi partiler ise de tek unsur değildir; güçlü sendikalar, meslek örgütleri, esnaf ve sanayi kuruluşları, tüketici dernekleri, siyasi partilerin hem paydaşıdır ve hem de denetleyicisidir. O nedenledir ki bir sonraki yazımızda İş yeri demokrasisi ve ülke demokrasisi için önerilerde bulunacak ve aktörlerini yeniden tanımlamaya çalışacağım. Her yazımda belirttiğim gibi ben bir düşünce platformu oluşturmaya, ortak aklın yolunu açmaya çalışıyorum.